Η κοινωνία έχει ήδη γυρίσει την πλάτη στη θεοκρατία, αλλά το κράτος δεν έχει «αντίπαλο δέος» σε ετοιμότητα
Η πραγματική ισχύς βρίσκεται στα χέρια των Φρουρών της Επανάστασης
Οι δρόμοι ξαναγεμίζουν. Το Ιράν ζει νέες, μαζικές διαδηλώσεις, με τις αρχές να δοκιμάζουν για ακόμη μια φορά την κλασική συνταγή: περιορισμούς στο διαδίκτυο, συλλήψεις, πίεση, φόβο.
Την ίδια στιγμή, από την Ουάσιγκτον ανεβαίνει η ρητορική και οι προειδοποιήσεις γίνονται πιο ωμές, ενώ στο περιβάλλον του Ισραήλ καλλιεργείται ανοιχτά το σενάριο μιας «τελικής λύσης» για το ιρανικό θεοκρατικό σύστημα. Κάπου εδώ επανέρχεται το μεγάλο ερώτημα — ίσως το μοναδικό που μετρά πραγματικά: τι γίνεται την επόμενη μέρα, αν όντως πέσει το καθεστώς;
Η εύκολη απάντηση είναι ο φόβος του χάους. Η δύσκολη, αλλά πιο χρήσιμη, είναι ότι το χάος δεν είναι “μοίρα” μετά την πτώση μιας δικτατορίας· είναι συνήθως προϊόν κενού σχεδίου, αδύναμων θεσμών, κοινωνικών ρηγμάτων και εξωτερικών παικτών. Και στο Ιράν, όλα αυτά υπάρχουν — αλλά όχι με τον ίδιο τρόπο που τα είδαμε σε Ιράκ ή Λιβύη.
Ο μύθος της «σταθερότητας» και το μάθημα της Συρίας
Κάθε φορά που συζητείται αλλαγή καθεστώτος στη Μέση Ανατολή, η ίδια ένσταση επιστρέφει: «ναι, είναι αντιδημοκρατικοί, αλλά τουλάχιστον κρατούν σταθερότητα».
Naftemporiki
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Ο πρώτος μήνας που τα ουκρανικά drones «εξουδετέρωσαν» περίπου τόσους Ρώσους όσους κλήθηκαν στο πεδίο
Ο πρώτος μήνας που τα ουκρανικά drones «εξουδετέρωσαν» περίπου τόσους Ρώσους όσους κλήθηκαν στο πεδίο
Το πρόβλημα είναι ότι αυτή η “σταθερότητα” συχνά είναι μια ψευδαίσθηση που αγοράζεται με φυλακές, βασανιστήρια, οικονομική κατάρρευση και εξαγωγή κρίσεων προς τα έξω.
Η Συρία είναι το πιο σκληρό παράδειγμα του τι συμβαίνει όταν ο κόσμος εγκλωβίζεται στο δίλημμα «ο δικτάτορας ή το άγνωστο» και δεν επενδύει σε μια σοβαρή μετάβαση.
Η Ισλαμική Δημοκρατία έχει παίξει επί δεκαετίες σε αυτό ακριβώς το γήπεδο: προτεραιότητα δεν είναι η ευημερία ή οι θεσμοί, αλλά η επιβίωση του καθεστώτος, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει φτώχεια, κυρώσεις, παρακράτος και διαρκή ένταση.
Η «μεγάλη εικόνα» μέσα στο Ιράν: Μια κοινωνία κοσμική, ένα κράτος θεοκρατικό
Το πιο κρίσιμο στοιχείο είναι ότι το Ιράν δεν είναι κοινωνία που «ψάχνεται» αν θέλει θεοκρατία. Σε μεγάλο μέρος των πόλεων, η καθημερινότητα έχει ήδη μετακινηθεί μακριά από την ιδεολογική πειθαρχία: το hijab έχει χαλαρώσει στην πράξη, η αστυνομία ηθών έχει εξαφανιστεί από τον δρόμο, οι νεότερες γενιές δεν έχουν μνήμες από την Επανάσταση του 1979 και δεν συγκινούνται από το βάρος της.
Το παράδοξο είναι ότι αυτή η κοινωνική μετατόπιση δεν έχει μεταφραστεί θεσμικά. Το σύνταγμα και η δομή εξουσίας παραμένουν intact: ο Ανώτατος Ηγέτης ελέγχει στρατό, δικαιοσύνη, κρατική τηλεόραση, θρησκευτικά ιδρύματα και τον πυρήνα της ασφάλειας. Άρα, αν υπάρξει ρήξη, δεν θα είναι απλή «εναλλαγή κυβέρνησης», αλλά σύγκρουση για το ποιος κρατά τα πραγματικά κέντρα ισχύος.
Ο καθοριστικός παίκτης: Οι Φρουροί της Επανάστασης
Αν ψάχνει κανείς το κλειδί της «επόμενης μέρας», τότε το κρατούν οι Φρουροί της Επανάστασης. Οι Φρουροί δεν είναι μόνο στρατός. Είναι οικονομία, λιμάνια, logistics, πετρέλαιο, κατασκευές, τελωνεία, σκιώδη δίκτυα και —κυρίως— ο μηχανισμός που επιβάλλει την τάξη του καθεστώτος.
Οι κυρώσεις, αντί να τους αποδυναμώσουν, συχνά τους ενίσχυσαν: όταν η κανονική οικονομία στεγνώνει, το παρασύστημα μεγαλώνει. Αυτό σημαίνει ότι μια πτώση του θεοκρατικού “περιβλήματος” μπορεί να μην φέρει αυτόματα δημοκρατία. Μπορεί να φέρει κάτι πιο ψυχρό: μια μετάβαση από θεοκρατία σε στρατοκρατία.
Τα 5 σενάρια για την επόμενη μέρα
1) Ελεγχόμενη μετάβαση: «Αλλαγή καθεστώτος» χωρίς διάλυση κράτους
Το πιο δύσκολο σενάριο είναι μια μετάβαση που κρατά όρθιους τους βασικούς θεσμούς (διοίκηση, τράπεζες, ενέργεια, ασφάλεια) και ανοίγει δρόμο για μια νέα συνταγματική αρχιτεκτονική.
Αυτό θα απαιτούσε κάτι που σήμερα λείπει: μια ελάχιστη, λειτουργική πολιτική πλατφόρμα και ένα πλαίσιο νομιμοποίησης (π.χ. μεταβατικό συμβούλιο, οδικός χάρτης, συντακτική συνέλευση).
Το μεγάλο εμπόδιο είναι ότι πολιτικά κόμματα είναι ουσιαστικά απαγορευμένα, πολλοί ισχυροί “πολιτικοί” είναι εξόριστοι/φυλακισμένοι/σε κατ’ οίκον περιορισμό και τα κοινωνικά κινήματα έχουν δείξει πόσο εύκολα διασπώνται όταν το κοινό αίτημα (να φύγουν) αντικαθίσταται από το δύσκολο ερώτημα (ποιος έρχεται).
2) Πραξικόπημα ή ήπια στρατοκρατία
Το πιθανότερο, πιο ρεαλιστικό σενάριο αυτή τη στιγμη – αν το καθεστώς ραγίσει από μέσα – είναι μια εσωτερική ανακατάταξη όπου τμήματα των Φρουρών ή του στρατού «παγώνουν» την ισλαμική επανάσταση, υπόσχονται σταθερότητα, αποσύρουν το θεοκρατικό πρόσωπο, αλλά δεν δίνουν πραγματικές ελευθερίες.
Μια τέτοια ηγεσία μπορεί να είναι λιγότερο ιδεολογική και πιο “εθνικοκρατική”: να περιορίσει την εξάρτηση από proxies στο εξωτερικό και να επιδιώξει ανακούφιση κυρώσεων — όχι από φιλελευθερισμό, αλλά για να σώσει το κράτος και την οικονομία. Θα ήταν ένα Ιράν με σκληρή πυγμή.
3) Ανακύκλωση ελίτ: μεταβατικό σχήμα από το εσωτερικό του συστήματος
Ένα τρίτο σενάριο είναι η ανάδυση μιας “επιτροπής σωτηρίας” με πρόσωπα που έχουν κυβερνήσει ή διαχειριστεί κρίσεις στο παρελθόν — τεχνοκρατικά ή πιο πραγματιστικά. Αυτό θα επιχειρούσε να διαπραγματευτεί με τη Δύση, να μειώσει την πίεση και να αποτρέψει διάλυση.
Το πρόβλημα: χωρίς ευρεία κοινωνική νομιμοποίηση, μια τέτοια λύση κινδυνεύει να θεωρηθεί “λίφτινγκ” και να αποτύχει γρήγορα. Και στο Ιράν, η κοινωνία δεν ζητά απλώς καλύτερη διαχείριση — ζητά αλλαγή φύσης εξουσίας.
4) Αποσύνθεση: Το σενάριο που φοβούνται όλοι
Το Ιράν δεν είναι τεχνητό κράτος, αλλά είναι πολυεθνοτικό και με υπαρκτές ευαισθησίες. Πέρσες γύρω στο 50%, μεγάλο ποσοστό Αζέρων/τουρκικών πληθυσμών, Κούρδοι, Άραβες, Βαλούχοι και μικρότερες κοινότητες. Σε συνθήκες κατάρρευσης, τοπικά κινήματα, γειτονικές δυνάμεις ή ένοπλες ομάδες θα μπορούσαν να δουν “παράθυρο ευκαιρίας” για θύλακες, επιρροές ή αποσχίσεις.
Αυτό είναι το σημείο όπου το Ιράν θα μπορούσε να γίνει “Ιράκ 2.0” — όχι επειδή η πτώση οδηγεί μαθηματικά στο χάος, αλλά επειδή το κενό ισχύος τραβά σαν μαγνήτης όσους θέλουν να ξαναχαράξουν σύνορα ή ζώνες επιρροής.
5) Εξωτερική κλιμάκωση
Υπάρχει και το σενάριο που δεν περιμένεις “μετά” — συμβαίνει “πριν”: ένα καθεστώς που τρίζει μπορεί να προσπαθήσει να σώσει τον εαυτό του με εξωτερική κλιμάκωση, μεταφέροντας το επίκεντρο από τις διαδηλώσεις στην “άμυνα της πατρίδας”. Η συσπείρωση γύρω από τη σημαία είναι ιστορικό εργαλείο. Αλλά είναι δίκοπο μαχαίρι: μπορεί να ενώσει προσωρινά, μπορεί και να πυροδοτήσει ρήξη αν φανεί ότι η ηγεσία οδηγεί τη χώρα σε καταστροφή.
Ο μεγάλος κίνδυνος: Δεν υπάρχει «έτοιμη κυβέρνηση»
Σε αντίθεση με άλλες μεταβάσεις, στο Ιράν δεν υπάρχει αυτή τη στιγμή μια ευρεία, οργανωμένη, δημοκρατική αντιπολίτευση με δομές κράτους εν αναμονή. Υπάρχουν πρόσωπα με αναγνωρισιμότητα στην εξορία, υπάρχουν κινήματα, υπάρχουν δίκτυα συνδικαλιστών, δικηγόρων, καλλιτεχνών, ομάδων πολιτών — αλλά το καθεστώς έχει φροντίσει να μην αφήσει θεσμικά σκαλοπάτια.
Αυτό κάνει την επόμενη μέρα να κρίνεται σε ένα σκληρό τρίπτυχο:
- ποιος ελέγχει τα όπλα,
- ποιος ελέγχει την οικονομία/ενέργεια,
- ποιος αποκτά νομιμοποίηση στους δρόμους.
Τι θα κρίνει την έκβαση στις πρώτες 72 ώρες
Αν υπάρξει πτώση, η ιστορία θα γραφτεί πολύ γρήγορα. Τα “πρώτα τρία 24ωρα” θα κριθούν από:
- Αν ραγίσει ή ενωθεί ο μηχανισμός καταστολής (Φρουροί Επανάστασης, αστυνομία, στρατός).
- Αν υπάρξει καθαρό κέντρο μετάβασης που να μιλά με μία φωνή (ακόμη κι αν είναι προσωρινό).
- Αν η οικονομία παραλύσει (τράπεζες, καύσιμα, ρεύμα, βασικά αγαθά).
- Αν εμφανιστούν εξωτερικοί παράγοντες που θα επιχειρήσουν να εκμεταλλευτούν εθνοτικές/περιφερειακές ρωγμές.
Το Ιράν είναι ένα κράτος με βαριά αρχιτεκτονική εξουσίας, ένα παρακράτος-οικονομία μέσα στους Φρουρούς, μια κοινωνία που έχει ήδη μετακινηθεί προς την κοσμικότητα και μια περιοχή όπου κάθε κενό ισχύος γίνεται διεθνές παιχνίδι.
Γι’ αυτό και η πραγματική συζήτηση δεν είναι αν η πτώση φέρνει αστάθεια. Η αστάθεια είναι ήδη μέρος της πραγματικότητας — εντός και εκτός συνόρων. Το ερώτημα είναι αν, όταν ανοίξει το παράθυρο, θα υπάρξει σοβαρό σχέδιο μετάβασης που να αποτρέψει το κενό.
Άρθρο της κ.Ν.Στασινού
